Hoorrecht van het kind: het belang van een vertrouwenspersoon

Een scheiding of relatiebreuk is een emotioneel en ingrijpend proces, vooral voor minderjarige kinderen die met grote veranderingen in hun dagelijks leven worden geconfronteerd. Waar zullen ze wonen? Hoe vaak zullen ze elke ouder zien? Als ouders hierover geen akkoord vinden, kan de familierechter een beslissing nemen. In dat proces krijgen kinderen een belangrijk recht: het hoorrecht. Dit betekent dat een kind door de rechter gehoord kan worden en zijn of haar mening mag geven over zaken die hem of haar rechtstreeks aanbelangen, zoals de verblijfsregeling of het persoonlijke contact met de ouders. Vanaf 12 jaar moet het kind uitgenodigd worden voor een gesprek met de rechter. Daarna kan het kind zelf kiezen om al dan niet aan het gesprek deel te nemen.

Een gesprek met een rechter kan voor een kind spannend of overweldigend zijn. Daarom voorziet artikel 1004/1 van het Gerechtelijk Wetboek sinds 8 april 2024 de mogelijkheid dat het kind zich laat bijstaan door een confidant. Dit is iemand die naast het kind zit, een veilige aanwezigheid biedt en kan helpen bij het geven van uitleg. Maar wie mag die vertrouwenspersoon zijn? En wat mag deze persoon precies doen tijdens het gesprek?

Wie is die vertrouwenspersoon?

Als een rechtszaak het kind aanbelangt, heeft het kind in België het recht om gehoord te worden door de rechter. Tijdens dat gesprek mag het kind zich laten bijstaan door een confidant van zijn of haar keuze, mits deze persoon meerderjarig is.

De wet specificeert niet precies wie dat mag zijn, maar sluit wel enkele mensen uit. Zo mogen de ouders van het kind, hun partners en familieleden tot in de tweede graad (zoals grootouders, ooms en tantes) niet als vertrouwenspersoon optreden. Dit omdat er vrees bestaat voor beïnvloeding, aangezien deze personen te dicht bij het kind of één van de ouders staan. Een meerderjarige broer of zus mag wel helpen, mits bewezen is dat zij dezelfde ouders hebben als het kind.

Personen die de minderjarige wel kunnen ondersteunen, zijn:

Een leerkracht of zorgjuf (iemand die het kind goed kent).
Een psycholoog (die het kind emotioneel kan ondersteunen).
Een advocaat (die het kind kan helpen om de juridische zaken beter te begrijpen).

Bevoegdheid van de rechter over de vertrouwenspersoon

De rechter heeft het laatste woord over of de vertrouwenspersoon mag deelnemen aan het gesprek. De rechter kan op elk moment besluiten om de vertrouwenspersoon uit te sluiten, zelfs als die niet onder de wettelijke uitsluitingen valt. Gebeurt dit, dan moet de rechter het kind hierover informeren op een manier die passend is voor de leeftijd en maturiteit van het kind.

Rol van de vertrouwenspersoon

Hoewel de wet de precieze rol van de vertrouwenspersoon niet verder definieert, wordt in de parlementaire toelichting (pagina 20 www.dekamer.be/FLWB/PDF/55/3728/55K3728006.pdf) verduidelijkt dat de vertrouwenspersoon het kind moet ondersteunen tijdens het horen. De vertrouwenspersoon bouwt vertrouwen op bij het kind en biedt een geruststellende aanwezigheid. Dit zorgt ervoor dat het kind zich veiliger en meer op zijn gemak voelt tijdens het gesprek. De vertrouwenspersoon kan het kind ook helpen door de rechterlijke uitspraak op een begrijpelijke manier uit te leggen indien nodig.

Andere steunfiguren voor het minderjarig kind

De vertrouwenspersoon is niet de enige steunfiguur die een kind kan bijstaan tijdens een gerechtelijke procedure. In de Belgische wetgeving en praktijk bestaan meerdere soorten steunfiguren, elk met een eigen rol. Sommigen bieden vooral emotionele steun, terwijl anderen het kind ook juridisch mogen bijstaan. Sommige van deze figuren zijn wettelijk vastgelegd, andere maken deel uit van pilootprojecten of praktijkgerichte initiatieven. Hieronder volgt een overzicht van de verschillende steunfiguren die in zulke situaties een rol kunnen spelen.

Voogd ad hoc

A voogd ad hoc wordt enkel aangesteld in uitzonderlijke situaties, zoals bij een afstammingsgeschil waarbij je als kind zelf betrokken bent. Bij conflicten over ouderlijk gezag of verblijf gebeurt dit meestal niet. De voogd ad hoc verdedigt jouw belangen in de procedure en spreekt in jouw plaats. Soms is er ook een gesprek met jou, als je oud genoeg bent of duidelijk kunt uitleggen wat je denkt.

Jeugdadvocaat

A jeugdadvocaat is een advocaat die speciaal voor kinderen optreedt. Als een kind zelf partij is in een rechtszaak (bijvoorbeeld in een jeugdzorg- of strafzaak), moet er altijd een jeugdadvocaat worden aangesteld. De wet omschrijft niet precies wat de jeugdadvocaat moet doen, maar in de praktijk kan deze advocaat het kind ondersteunen, uitleg geven over de procedure en – indien gewenst – ook optreden als vertrouwenspersoon tijdens het gesprek met de rechter. In procedures voor de jeugdrechtbank wordt de jeugdadvocaat ook betrokken in de procedure.

Pilootproject vertrouwenspersoon (in Gent)

De familierechtbank in Gent startte in februari 2024 een pilootproject waarbij kinderen die dat wensen een advocaat-vertrouwenspersoon toegewezen krijgen in nieuwe zaken waarin de verblijfsregeling voor minderjarige kinderen ter discussie staat. Het project werd echter begin 2025 tijdelijk stopgezet omdat er geen wettelijk kader was voor de rol van deze vertrouwenspersoon.

Het doel van het project was niet alleen dat kinderen gehoord kunnen worden, maar ook dat ze daadwerkelijk worden ondersteund om hun mening te uiten in een moeilijke en vaak overweldigende situatie. Een belangrijk aspect van het project was dat ook kinderen jonger dan 12 jaar werden gehoord, wat buiten dit project vaak niet gebeurt.

In het regeerakkoord staat dat het project in de toekomst verder zal worden uitgerold. De minister heeft aangegeven dat er eerst een wetenschappelijke evaluatie komt, waarna mogelijk wetswijzigingen volgen (pagina 161-162 www.belgium.be/sites/default/files/resources/publication/files/Regeerakkoord-Bart_De_Wever_nl.pdf).

Kortom, de vertrouwenspersoon is een essentiële schakel in het juridische proces voor kinderen. De emotionele en juridische ondersteuning stelt hen in staat om zich gehoord te voelen en hun belangen optimaal te behartigen.

Heeft u nog vragen over een familiale kwestie? Aarzel dan niet om contact op te nemen of een bericht achter te laten op onze website. Onze advocaten zullen u met hun deskundigheid genuanceerd en duidelijk adviseren.